Narrator 2 Оқибатда уларнинг ўрганишида муаммо пайдо бўлиб, ўрганиш жараёни узоқ муддатга чўзилиши ёки бу машғулот умуман қизиқиш уйғотмаслиги мумкин. Беш ёшлигидаёқ шахматда иккита юришда мот қилишни уддалаган бола мактабда ўқишга қийналса, буни қандай изоҳлаш мумкин? Ҳаракатга асосланган зеҳнга эга болалар бир жойда тура олмайдилар. Анъанавий усуллар воситасида дарс берувчи мактабларда болаларнинг ортиқча ҳаракат қилиши имкониятлари жуда паст. Улар ёзув тахтасидаги ёзувларни ёки ўқитувчи айтган гапларни жимгина ўтириб ёзишга мажбурлар. Ваҳоланки, бу болалар бирор нарсани ўрганиш учун ҳаракат қилишлари, бирор нарсага тегиниб кўришлари ва уни тажрибадан ўтказишлари керак. Болаларнинг ижтимоий зеҳни ривожланиши учун эса саволлар бериши, бошқа инсонлар билан муомалага киришишлари мақсадга мувофиқдир.

Narrator 1 Хуллас, биргина зеҳн турини шакллантириш орқали болани битта қолипга солиб қўйиш — етишиб чиқиши мумкин бўлган доҳийларни йўққа чиқариш демакдир. Болаларга истеъдодини намойиш қилиши, ўзини ривожлантириши ва муваффақият қозониши учун имконият бериш ота-она олдидаги энг масъулиятли вазифадир. Инсонда ақлий зеҳндан ташқари ҳиссий зеҳн борлигини ҳамма ҳам билавермаса керак. EQ-инсоннинг ҳиссий ва ижтимоий муносабатга киришиш қобилияти ва ўз туйғуларини таниб олиши, муаммоларни ўзи ҳал эта олиши, суҳбатдошининг ҳис-туйғуларини англай олиши, бошқаларга ёрдам беришдан завқланиш фазилатларига эга бўлиши, тўғри ва соғлом алоқа-муносабат ўрната олиши демакдир. Оёқлари тойиб йиқилган кишини кўрганда лоқайд қарайдиган, чумоли уясини бузадиган, мушук думига консерва банка боғлаб шўхлик қиладиган, автобусда ёши катта йўловчиларга жой бермайдиган болаларнинг EQ си паст ҳисобланади.

Narrator 2 Фарзандингизнинг келажагидан умидингиз катта бўлса, унинг IQ си билан бирга EQ сини, яъни ҳиссий ва ижтимоий алоқа-муносабатга кишиши қобилиятини ҳам ривожлантиринг. 20 асрнинг 80-йилларидан бошлаб аҳамият қозонган ҳиссий зеҳн, яъни EQ тушунчаси иноснлар ўртасида алоқадан тортиб, иш ва оилавий муносабатларгача ҳаётнинг ҳар жабҳасида муваффақият эшикларини очувчи калит бўлди. Бир гуруҳ олимларнинг фикрига кўра, EQ IQ га нисбатан муҳимроқдир. Ҳозирги кунда бизнес оламида ном қозонган бир қатор фирма эгалари ушбу фикрни қўллаб қувватлашмоқда. Энг муҳими фирмалар ходимларини EQ тестларидан ўтказишмоқда, газета эълонларидан ҳам IQ си эмас, EQ си баланд талабгорлар ишга қабул қилинмоқда. Бу EQ инсонга нима беради? Ҳиссий зеҳни юқори бўлган киши иш ҳаётида ва шахсий ҳаётда муваффақият қозонади.

Narrator 2 Нима бўлмасин, охир-оқибат улар эътиборли бўлишдан ва интилишдан тўхтаб қоладилар. Бир ёзувчи, “Масиҳий оилаларнинг фарзандлари шунчалик даражада жиддий тарбияланганларидан улар ота-оналарини хурсанд қилишни истамай қоладилар”, дейди. Бунинг сабабини тушуниш қийин эмас, сабаби масиҳий оилалар, фарзандларига катта талаб қўяди, уларни бошқаларнинг кўз ўнгида намунали масиҳий болалар бўлиб тарбия топаётганларини кўрсатиб қўйишни исташади. Бу эса болаларга босим беради. Улар нимаики қилмасинлар, ота-оналари улардан мамнун бўлмайдилар. Ўзингиз тасаввур қилиб кўринг-а, мажбуриятингиз доирасига кирган ишларни имкон қадар яхши қилишга ҳаракат қилсангиз-у, аммо сиздан ҳеч ҳам мамнун бўлмаса, доим ишларингиздан норози бўлиб танқид қилишса, ўзингизни қандай ҳис қилган бўлардингиз? Энди фарзандларингизни тушундингизми?

Narrator 1 Ҳаворий Павлус Масиҳий оилаларнинг фарзандлари шундай тушкунликка ва умидсизликка тушиб қолишларини истамайди. Шунинг учун ҳам у ота-оналарга фарзандларини “Уларни Раббимизнинг таълим тарбияси билан ўстиринг”, деган ечимни таклиф қилади. Тарбиялаш жараёнида уларни эзманг, аксинча кўтаринг. Фарзандларингизни адолатсизлик ва сабрсизлик билан эмас, балки етуклик ва мулойимлик билан тартиб ва йўл-йўриқлар асосида тарбияланг. Фарзанд тарбиясидаги “тартиб” ва “йўл-йўриқ” деган сўзлар асосий сўзлар ҳисобланади. Улар етакчиликнинг ижобий ва салбий томонларини кўрсатадиган таълим ва тўғрилаш, насиҳат ва танбеҳ деган сўзларни ифодалайди. Ота-оналар баъзан нигоҳлари билан фарзандларини жазолайдилар. Бу тўғри эмас. Бироқ ижобий йўл билан ҳам уларга нима тўғри эканлигини тушунтириш, қандай яшаш кераклигини кўрсатиб беришингиз керак бўлади.

Narrator 2 Юқоридаги оятлар ва маслаҳатлар ота-оналар фарзандларини ақлсизликдан доноликка, болаликдан етукликка, худбинликдан ўзгаларни севишга ҳамда гуноҳдан нажотга қараб ўзгартириш йўлида ёрдам беришига ишонамиз. Ота-оналар, фарзандларингизни ғашига тегманг, бўлмаса улар тушкунликка тушиб қоладилар. Биз энди ота-она сифатида фарзандларимизга қандай тарбия бераётганимизга диққат қилишни билиб олдик. Талабларимиз тўғри ва муносиб эканлигига эътиборли бўлиш кераклигини ҳам англаган бўлсангиз керак. Энди фарзандларимизни ранжитиб қўйишимиз ва умидсизлантириб қўйишимиз мумкинлигини англаган бўлсангиз, ҳар куни хатоларимизни тузатишга ва фарзандларимизни кўтаришга, уларни севги билан тарбиялашга имконимиз бор.

Narrator 2 Агар бу икки оятни бирлаштириб мана бундай ўқисакчи? “Эй оталар, фарзандларингизнинг ғашига тегманг, бўлмаса улар тушкунликка тушиб қолади. Аксинча, уларни Раббимизнинг таълим-тарбияси билан ўстиринг.” Биз ота-она сифатида фарзандларимизнинг жаҳлини чиқариши мумкин бўлган гуноҳкорона ва адолатсиз усулларни келтириб ўтамиз. Лекин бундан аввал ҳар иккала оятни биргаликда кўриб чиқамиз. Ҳар иккала оятдаги биринчи сўз бу “оталар” сўзидир. Бу оятлар оталарга мурожаат қилинган бўлса ҳам, кўплаб шархловчилар бу кўрсатмалар нафақат оталар, балки оналар учун ҳам ёзилган деб қараш адолатли эканини айтишади. Юнон жамияти патриархат жамият бўлганлиги сабабли Павлус оналарга оталар орқали мурожаат қилади. Биз эса бу оятни иккаласига ҳам тенг гапирамиз. Ҳар иккала оятда ҳам бир хилда, “ғазаблантирманг” деб ёзилган.

Narrator 1 Бу оятлардаги “ғазаблантирманг”, деган сўз уларнинг ғазабини уйғотманг деган маънода ёзилган. “Уйғотиш” сўзи одатда оловни ёқиш сўзи билан ишлатилади. Билсангиз, кичкина учқун ловуллаган алангани келтириб чиқаради. Бошқа томондан қарасангиз, бу сўзни яна фарзандларингизни қувиб қитиқлаш ўйнаганингизда кайфияти салбий томонга ўзгаришига ҳам ишлатиш мумкин. Ҳаворий Павлус бу оятларда жаҳлини чиқариш, қўзғатиш сўзларини салбий маънода қўллаган. Ота-оналар фарзандларининг ғашига тегмаслиги керак. Баъзан шундай вақтлар бўладики, ўзимиз англамаган ҳолда фарзандларимизнинг ғашига тегамиз ва улар эса табиийки бунга нисбатан ғазаб билан жавоб берадилар. Демак, бир муҳим фикр бор: ота-оналар фарзандларининг жаҳли чиқишига ва аччиқланишига сабабчи бўлишлари мумкин. Ишончим комилки, буни кўпчилик ота-оналар ҳам болалар ҳам биладилар.

Narrator 2 Лекин афсуски, баъзи вақтларда фарзандларимизнинг биздан жаҳли чиқишга ҳақлари бор. Баъзида фарзандларимизни ғазаблантирганимизда улар бунга жаҳл билан жавоб қайтаришади. Агар тўғри жаҳл қилишган бўлса, бунга тўғри жавоб берган ҳам бўлишлари керак. Бизнинг уларга қилган муносабатимиздан кўра, уларнинг бизга қилган жахллари ҳатто тўғрироқ бўлиши ҳам мумкин. Юқорида келтирилган оятнинг давомида, “бўлмаса улар тушкунликка тушиб қоладилар”, дейилган. Тушкун бола қалбини йўқотади. У шу қадар тушкунликка тушиб қоладики, ҳатто умидини ва интилишини ҳам йўқотиб, ҳамма нарсага лоқайд бўлиб қолади. Муқаддас Китобнинг бошқа бир таржимасида, “акс ҳолда тушкунликка тушиб, интилишдан тўхтаб қолади”, деб ёзилган. Бу жуда ҳам афсусланарли ҳол. Биз сизнинг фарзандларингиз бундай аҳволга тушиб қолмаслигига тилакдошмиз.

Унинг айтишича, бир эътиқоднинг эгалари Павлуснинг юрагига таскин берар эканлар. Павлус уларнинг севгисини, хизматини ва Жамоа ҳақидаги ибодатларини улуғловчи саноларни куйлар эди.

“Севинаётганлар билан бирга севининглар, йиғлаётганлар билан бирга йиғланглар”, — дейди Павлус Римликларга йўллаган Мактуб (12:15) да. Луқо баён этган Хушхабарда эса Исо Масиҳ Ишаё китобининг 61-бобидан қуйидаги оятларни келтиради: “Худованднинг Руҳи Менга ёр, У Мени муқаддас мой-ла мойлади. Бечораларга мужда етказмоқ учун, дилабгорларга шифо бермоқ учун, асирга: озод бўлгил, басирга: очилсин кўзинг, демоқ-чун, мазлумга эркинликни эълон этиб, марҳамат йили бўлгай демоқ-чун, Худованд Мени юборди” (Луқо 4:18, 19).

Таъқибга учраган биродарларимиз ва сингилларимиз учун имкон қадар шундай хизмат қиламиз. Муқаддас Калом билан уларни илҳомлантириб, ибодат орқали уларни юпатамиз ва қўллаб-қуватлаймиз. Павлус саломини илтижо билан якунлайди: “Қамоқда ётганимни эсингиздан чиқарманглар”. У қўшимча ёрдам ёки юпанч ҳақида илтижо қилдими? Солиҳларни қўллаб-қувватлашга у ҳаракат қилдими? Агар “ҳа” бўлса, унда қандай қилиб? Маҳбусларнинг кишанлари сизга қандай собоқ бериши мумкин?

Қуйида Ёзувдан олинган оятларга эътибор қилинг. Ҳаворийларнинг 16-бобидаги Павлус билан Сила қамоқдалиги ҳақидаги ҳикоядан қандай хулосага келиш мумкин? Сизнингча, Ҳаворийлар 26-боб, 29-оятида Павлус шоҳ Агриппага шундай деганда, нимани назардан тутган: “Хоҳ қисқа, хоҳ узоқ муддатга бўлсин, фақат ўзингизга эмас, балки бугун мени тинглаётганларнинг ҳаммаси ҳам, бу занжирлардан холи, мен каби бўлишларини Худодан сўрар эдим!”

2 Тимўтийга 1:16-оятда Павлус шундай дейди: “Раббимиз Онисифорнинг уйига марҳамат эҳсон этсин. Чунки у занжирбандлигимдан уялмай, бир неча марта келиб менинг кўнглимни кўтарди”. Ва Филимўнга 10-оятда Павлус маҳбуслигида топган асранди ўғли Ўнисим ҳақида илтижо қилади. Бу икки парчада Павлус бизни нимага ўргатади?

Ишаё Китобининг 35-боб, 4-10-оятларини ёд олинг. Бу ерда азоб-уқубатсиз ва дардсиз дунё тасвирланади. Ушбу парчани эслаб қолиб, сиз биродарингиз ёки синглингизнинг азобларини енгиллаштириш ва уларни овутиш учун ҳар доим ҳам керакли бўлган сўзларни топишингиз мумкин.

Раббим сизни Ўз паноҳида асрасин. Омон бўлинг.

Narrator 2 «Ҳа» ми ёки «Йўқ». Болага пул бериш керакми деган саволга “ҳа” дегувчилар ҳам, “йўқ” дегувчилар ҳам бисёр. “Йўқ” дегувчилар далиллари: Бола пулни тўғри сарфлашни билмайди, ота-она унга нима керак бўлса ўзи олиб бериши лозим; Ҳалитдан пулга ўрганса, келажакда хасис ва таъмагир бўлиб қолади; Доим пул бериб турмасангиз, инжиқлик қиладиган бўлади, ўзи ишлаб топмагани учун пулнинг қадрига етмайди; Ёнида кўп пул юрса, ёмон ўртоқлари кўпаяди, уриб олиб қўювчилар ҳам топилади. Атрофдаги ҳаммада: ота-онасида, ака-опаларида, тенгдошларида пул бор-у, фақат унда йўқ. Бола ўзини ноқис сеза бошлайди, ўзига баҳоси тушиб кетади; Пул берсангиз, уни мустақил ишлатишни, режалашни, тежашни ўрганади. Қўлига пул бермай пулга тўғри муносабатни шакллантириш имконсиз; Бермасангиз, ўжар, қайсар бўлиб боради, ўша пулни ўғирлаб олиши мумкин.

Narrator 1 “Ҳа” дегувчилар далиллари: Шу сабабли қатъий бир гапни айтишга шошилманг. Болалар ҳам катталар ҳам оилалар ҳам турлича. Вазиятга қараб иш тутиш керак. Неча ёшдан бошланади? Икки қараш бор: ё бола пул санашни билгандан бошлаб, ёки мактабга чиққач. Кўпинча бу иккиси бир вақтга тўғри келиб қолади. Бола пул санаш ва ишлатишга тайёрлигини билиш учун уни дўконга жўнатиб туринг. Кўринг-чи: айтган нарсангизга берган пулингиз етмаслигини сезармикан, қайтим олишни унутмасмикан, қайтим нотўғри қайтарилса, билармикан. Шуларнинг ўзидан болангиз ҳаётида пул қанчалик ўрин эгаллаганини билиб олсангиз бўлади. Қанча бериш керак? Боланинг ёши, эҳтиёжлари ва албатта, имкониятларингиздан келиб чиқиб берасиз. Ҳеч қачон фалончи мактабга шунча олиб келяпти, менга ҳам беринг деган гапларга кўнманг. Боланинг реал эҳтиёжларини билинг ва шунга лойиқ пул беринг.

Narrator 2 Борди-ю, ҳар куни пул бера олмасангиз, буни болага тушунтиринг. Айтайлик, сиз фалончининг ота-онаси каби ҳар куни унга пул бера олмайсиз, аммо маълум вақтдан кейин унга кутган нарсасини совға қилишингиз мумкин. Мутахассислар бир масалада якдил: болага хоҳ ҳафтада, хоҳ ойда бир бўлсин, пул бериб туриш керак. Бўлмаса, у ўзи пул ишлаб топганда сарфлашни билмайди. Мутахассислар, болага пулни маълум вақт оралиғида, фақат нимага сарфлашини аввалдан келишиб олган ҳолда беришни тавсия этадилар. Масалан, ҳар куни тушлик учун ёки ойда бир марта кундалик харажатлари учун ва ҳоказо. Аммо бола бу пулни олиш учун маълум шартларга риоя этиши кераклигини билсин. Болалар кўпинча пулни бирданига сарфлаб қўйишади. Пулга енгил муносабатнинг нималарга олиб келишини билдиринг. Вақт, имкон берасиз ва кутасиз. Фақат ҳаражатларни доимий назорат қилиб боришни унутманг.

Narrator 2 Бу эса уларнинг бу даврида жуда ҳам муҳим ҳаётий ҳолат ҳисобланади. Агар эътибор қилган бўлсангиз охирги 10-15 йил ичида ўсмирликка қадам қўйган болалар пул топишни ҳам, бирор жойда ишлашни ёки шахсий ҳаёт қуришни истамайдиган бўлиб ўсишаяпти. Улар компьютер олдида соатлаб ўтириб олиб фақат ўйин ўйнашни истайдилар, холос. Улар ортиқча қимирлаб қўйишни ҳам исташмайди. Бундай ҳаёт тарзига ўрганган ўсмирлар ишлаб пул топишни ҳам истамайди, чунки шу ҳаёт тарзи уларни қониқтиради. Уларнинг яшашга уйи, ота-онаси, пивога ва сигаретага озгина пули бор, бўлди. Уларга бошқа яна нима керак!? Аввалги ўсмирлар бундай эмас эдику? Бу ўсмирларга нима бўлди? Бир сафар психолог ҳузурига 15 ёшли болани олиб келишди. У бинойидек, ҳар қандай қиз ҳавас қилса арзийдиган кўркам бола эди.

Narrator 1 Оғзидан ёмон сўз чиқмайди, гап қайтармайди, сўз бойлиги ҳам етарли, гитара чалади. Аммо онасининг шикоятига кўра, у “ҳеч нима қилишни истамайди”. Аслида оналар айтган “ҳеч нарса” деган сўз нимани англатади? У мутлақо ҳеч нарса қилмайдими, ухламайдими, емайдими, сайрга чиқмайдими, ўйнамайдими ёки телевизор кўрмайдими? Аниқлаштирдик. Маълум бўлишича, бу бола ҳар қандай ўсмир қилиши керак бўлган ишларни, яъни ўқишни, ишлашни, қўшимча дарсларга боришни, қизлар билан учрашишни, уйда онасига ёрдам беришни ва ҳатто онаси билан бирор жойга бориб дам олишни ҳам истамас экан. Онаси эса унинг учун ҳамма нарсани қилган. Пул ишлаб топиб, ўғлини қиммат курсларга берган, қўшимча тўгаракларга олиб борган ва ҳатто ёзги лагерга ҳам юборган. У эса тушгача ухлаб, кейин кечгача компьютер ўйнайди.

Narrator 2 Онаси эса, у катта бўлса менга ёрдамчи бўлади, деб умид қилган. Онаси иложсизликдан йиғлагудек аҳволга келиб қолган. Аммо бунга ким айбдор? Албатта, ота-оналар. Улар болакайга ёшлигидан ҳамма нарсани муҳайё қилишган. Болакай, ўт ўчириш машинасини истайди ва ўша куни кечқурун шундай машина унинг қўлида бўлади. Бундай ҳолатларда ота-оналар одатда болаларининг ўрнига қарор қабул қилиб, ҳамма нарсани унга тайёр қилиб қўяди. Бундай ҳолатда болалар яна нимани ҳам исташи мумкин. Қани мотивация, қани туртки? Бизнинг www.dilkashradio.com сайтимиздан кўплаб муҳим маълумотларни топишингиз мумкин. Бу ҳақида суҳбатимизни кейинги сафар давом эттирамиз.

Narrator 2 Ота-онам билан эмас, ўртоқларим билан кинога боришни истайман” дейдилар. Ота-оналар эса ҳали ҳам ўғлига ёки қизига 1 синф боласидек муомала қилади.  Боласига ҳурмат билан муомала қилишни билмайди. “Бор сочинг сасияпти, қачон охирги марта бош ювгансан?”, ёки “Сен ҳали кичкинасан, овозингни кўтарма. Ҳали ўзинг учун қарор қилолмайсан. Биз сен учун қарор қиламиз, шунинг ўзи етарли”, дейишади. Ҳатто унинг сочидан ёмон ҳид келаётган бўлса ҳам ота-она боласига бундай оҳангда гапирмаслиги, юмшоқлик билан тушунтириши керак бўлади. Ўсмир болаларнинг организмида жадал ўзгаришлар кечаётгани учун уларда ёғ безлари тез ишлайди, шунинг учун ҳам сочлари тезда ёғланади ёки қазғоқлар пайдо бўлади. Бу ҳақида ота-оналар олдиндан билишлари ва кейинчалик болаларини шу ўзгаришлар учун уялтирмасликлари керак. Боланинг ўсмир ёшидаги ижодий энергиясини қамаб қўйишади.

Narrator 1 Чунки ота-оналар болаларини бу ёшда жуда кўп тергашади. Шунинг учун ҳам кейинроқ улар, “Бу ҳақида ўйлаб нима қиламан, барибир менга бу ишни қилишни ҳам таъқиқлашади”, деб ўйлайдиган бўлиб қолади. Биз яшаётган ҳаёт мукаммал эмас. Хавф-ҳатарга тўла, аммо шунга қарамай биз ота-оналар яшаяпмизку! Нега фарзандларимизни яшашга қўймаймиз? Баъзи оилаларда ота-оналар ўзлари ҳаётда хавфсизликни ҳис қилмай яшашади, шунинг учун ҳам фарзандлари уйда тинчкина хавф-ҳатардан ҳоли яшашларини истайдилар. Бу эса болаларнинг ички интилишларини, фантазияларини ва бирор нимага эришиш истакларини бўғиб қўяди. Охир оқибат, ҳеч нарса қилишни истамайдиган, зерикарли ва дангаса бир болага айланади. Хўш, нима қилиш керак? Ўйлаб кўрингчи, болангиз аввал нимани кўп марта сўраган-да, кейин ташлаб қўйган?

Narrator 2 Болангизнинг ўз тенгқурлари билан кўчада “дайдиб” юриши боланинг психик саломатлиги учун керакли ҳолат ҳисобланади. Телевизорда улар кўраётган сиз “бекорчи ва бемаъни” деб ҳисоблаган кўрсатувлар ҳам улар ўзларини англашлари учун керак. Сиз тоқат қила олмайдиган компьютер ўйинлари ҳам қандайдир даражада унинг соғлом ўсиши учун керак. Бу ўйинларнинг вақтини ва турларини чеклашингиз мумкин, аммо бутунлай ўйинлардан маҳрум қилманг. Бошқа томондан эса ота-оналарининг қистови билан доим дарс қилишга ўрганиб қолган, мактабда аълочи бўлган бола, келажакда бошқалар билан мулоқот қилишга кўника олмайди. Чунки ёшлигида бу нарсага ўрганмаган. Кейин эса бу бола ўта ақлли, аммо ҳеч ким билан гаплашмайдиган “ботаник” бўлиб қолади. Шунинг учун ота-оналар ҳар нарсага таъқиқ қўявермай, баъзи нарсаларда фарзандлари ўзлари қарор қилишларига ҳам қўйиб беришлари керак.

Narrator 2 Қўл  бармоқларининг ҳаракатини ривожлантирамиз. Юқоридаги жумлаларни ўқиган ота-онада ақл салоҳиятини ривожлантириш учун қандай ўйинчоқ харид қилиш керак ва бундай ўйинчоқлар қиммат турса керак, деган ўй ўтиши мумкин. Бу хаёлга борсангиз,  адашасиз. Чунки тавсия қилинадиган «ўйинчоқлар»ни ҳар бир хонадондан топишнинг иложи бор. Фақат уни амалиётда қўллаш учун сиздан қунт ва ирода талаб этилади, холос. Бармоқлар учун машқ. Бундай машғулотни эндигина туғилган чақалоқлар билан ҳам бажаришингиз мумкин. Бунда миттивойнинг қўли ва бармоқчаларини эгиб ёки букиб, уқалаб ва оҳиста уриб қўйиш лозим. Фақат болангизга  қизиқарли бўлиши учун бундай машғулотни қўшиқ ҳамоҳанглигида бажаришни унутманг.

Narrator 1 Баклажкаларнинг қопқоғини бураймиз Албатта, ҳар бир хонадонда оғзини маҳкамлайдиган идишлар топилса керак. Бўшатилган баклажкани фарзандингиз ихтиёрига топширинг (бу сизнинг назоратингизда бўлиши керак). Айнан қопқоқни бураб, очиш ва ёпиш машқи уларнинг қўл бармоқларини ҳаракатлантириш учун жуда фойдали. Китобларни варақлаш. Фарзандингиз бармоқчалари ҳаракатланиши учун оддийгина китоб варақлаш машғулоти ҳам ниҳоятда аҳамиятли. Шунингдек, кераксиз қоғозларни йиртишни ҳам уларга қўйиб беринг. Унинг шириллаган товушини эшитиш миттивойингиз учун жуда ёқимлидир. Энг муҳими, таралаётган овоз унинг ҳаракати билан бўлаётгани ўзига бўлган ишонч ҳиссини уйғотади.  Боғичларни боғлаймиз. Уйингизда тозалаб ювилгвн боғичли оёқ кийим бўлса, уни ҳам болажонингиз қўлига тутқазишингиз мумкин.

Narrator 2 Ўз ўрнида кераксиз буюм болажонингиз учун қанчалик севимли машғулотга айланганига амин бўласиз. Бундан ташқари, келгусида ўзлари мустақил равишда оёқ кийимларининг боғичларини боғлашни ҳам ўрганишади.  Шу билан бирга, тугмачаларни қадаш  машқи ҳам жуда фойдали. Умуман қадаладиган машғулотларга уларнинг эътиборини кўпроқ жалб қилганингиз маъқул.  Ясаш ёки ёпиштириш. Пластилин, лой ва ҳамир каби ёпишқоқ овунчоқлар боланинг мия фаолиятини ривожлантириш билан бирга асабларини ҳам тинчлантиради. Дейлик, ошхонада бўғирсоқ пиширмоқчисиз, бу ишни митти ёрдамчингиз билан биргаликда бажаринг. Ёрдамчингиз ҳамирга ҳар хил шакл бериб, бўғирсоқ ясаб беришга ҳаракат қилади. Фақат сиз унинг бу ҳаракатларини мақташни унутмасангиз бўлгани. Шунингдек, бу машғулот  фарзандингизда инсонийлик, яъни ёрдам қўлини чўзиш каби фазилатларни тарбиялайди

Кўпинча, биз ўз ҳис-туйғуларимизга берилсак, ўйламасдан қарор чиқарамиз, шундай пайтларда энг яхши йўл — диққат-эътиборимизни ўзимизга ёки душманимизга эмас, балки бу муаммодан қандай қилиб чиқиб кетиш мумкинлигига қаратсак яхшироқ бўлар эди. Келишмовчилик юз берганда ҳар бир одам ўз ҳаракатларини оқлаб, бошқа одамнинг хатоларига эътиборини қаратади. Низолар кўпинча шахс ёки мол-мулк ёки пул туфайли келиб чиқади. Низо чиққан пайтда биз унинг сабабини аниқлаб, бу нарса тортишишга арзиш ёки арзимаслигини ўйлаб кўрсак яхшироқ бўлади. Ҳар бир низони ҳал қилиш йўллари бор, умуман низолар асосан арзимаган нарсалар туфайли келиб чиқади.

Ғазабланишнинг ўрнига сабр қилиб, камтаринлик билан жавоб берсак, низонинг кучайиб кетишининг олдини олган бўламиз. “Жанжалнинг бошланиши — сув уриб кетишидай, чиқмай туриб уни тўхтат”. Кўпгина муаммолар бирор-ким биз хоҳлаган ишни қилмаганлиги ёки биз кутганимиздек ўзини тутмаслиги сабабли келиб чиқади. Шунинг учун одамларни қандай бўлса, шундайлигича қабул қилишни ўрганишимиз жуда муҳим. Азиз радио тингловчи мухлислар, доимо ҳар қандай келишмовчиликни олдини олишга ҳаракат қилишимиз зарур.

Римликларга мактубининг 14 бобида ҳар биримиз учун ажойиб маслаҳатлар келтириб ўтилади. Ғазабланган пайтингизда гапирманг, биринчи тинчланинг, иложи бўлса кўчада айланиб келинг, бошқа хонага чиқиб, баланд овоз билан ўнгача ёки ўнсаккизгача сананг, ёстиқни уринг. Тинчланганингиздан кейин бирга ўтириб, бақирмасдан, секин гаплашинг, мулойимлик билан муаммони муҳокама қилинг, албатта бир-бирингизни айбламанг, “ҳеч қачон…”, “ҳар доим…” деган сўзларни умуман ишлатмасликка ҳаракат қилинг, бунинг ўрнига: “мен ҳис қилаяпман…, ўйлайманки…, менга шундай туюлаяпти…” деган сўзларни ишлатинг.

Ўтиб кетган нарсаларни, хатоларни эслатманг, уларни қайтариб бўлмайди. Битта муаммони ҳал қилинг, барча муаммоларни бир пайтда ҳал қилишга ҳаракат қилманг. Миннат қилманг. Келишмовчилик пайтида камчиликларни юзга солманг. Ярим йўлда тўхтаб қолманг, келишмовчиликни охиригача ҳал қилинг, чунки у ўзидан-ўзи йўқ бўлиб кетмайди. Ҳеч қачон ғалаба қилишга уринманг. Чунки биттаси ғалаба қилса, иккинчиси хафа бўлиб қолади ва бу нарса муносабатни тиклаш ўрнига, уни бузилишига сабаб бўлади.

Шунинг билан азиз биродарлар, ҳар бирингизни хонадонингизга тинчлик ва хотиржамлик тилаган ҳолда сиз, азизлар билан хайрлашамиз. Бизнинг интернетдаги сайтимизнинг янги манзили: www.dilkashradio.com Яна тўлқинларимиз орқали учрашгунча хайр саломат бўлинг, азизлар.

Narrator 2 Қишнинг аёзли кунларида тумов, ангина, бронхит, плеврит, грипп, зотилжам каби касалликлар кўпайиб кетади. Буларнинг олдини олиш учун одам об-ҳавонинг кескин фарқланишига ўз организмини олдиндан тайёрлаб, чиниқтириб бориши керак. Энг муҳими, енгил-елпи кийинмаслик, совуқдан сақланишдир. Биламизки, қиш ойларида ҳарорат ўртача 8-10 даража иссиқдан 5-10 даража совуққача боради. Организмнинг қаршилик кучи бундай ҳароратга мослашмаган бўлиб, томирлар тораяди. Натижада қон айланиши бузилиб, тери устки қисмида иссиқлик пасайиши кузатилади. Олимларнинг таъкидлашича, тери тўқималарида ҳароратнинг пасайиши артериал қон томирлари орқали кислород билан таъминланиш жараёнини сустлаштиради.

Narrator 1 Натижада айрим аъзолар мушаклари ва асаб толалари яллиғланади. Масалан, тумов бўлган кишида дастлаб акса уриш, томоқ қирилиши, бурундан сув оқиши, бошнинг лўқиллаб оғриши каби ҳоллар рўй беради. Мия гангиши, қош атрофида оғриқ пайдо бўлиши ҳам кузатилади. Ўткир тумов тез-тез қайталаб турса, сурункали тумовга айланиб кетиши мумкин. Грипп — қишки касалликларнинг энг юқумли ва хавфлиси ҳисобланиб, тез тарқалиб кетиш хусусиятига эга. Гриппни келтириб чиқаришда вируслар катта роль ўйнаши 1933 йилда инглиз олимлари томонидан исботланган. Нафас йўллари ҳужайраларига тушган бир нечта вирус заррачаси ўзига қулай шароитда бир кеча-кундузда бир неча миллиардгача кўпайиб  кетиши  кузатилган.

Narrator 2 Натижада бемор йўталганида, аксирганида, гапирганида, теварак-атрофга грипп вируслари тарқалиб, касаллик соғлом одамларга юқади. Вируслар организмни заҳарлаб, бош мия ва асаб тизими фаолиятини бузади, эт увишади, ланжлик, иситма, кучли бош оғриғи, терлаш, йўтал, камқувватлик, бурун битиши, бел, қўл-оёқлар оғриши, уйқусизлик, иштаҳа йўқолиши, томоқ шишиши каби белгилар пайдо бўлади. Қуруқ йўтал пайдо бўлиши кузатилади. Унинг келиб чиқишига асосан, организмнинг чиниқмаган бўлиши, мавсумга қараб кийинмаслик, ҳаддан ташқари чарчаш, овқатланиш, меҳнат қилиш ва дам олиш тартибига риоя қилмаслик каби омиллар сабаб бўлади. Барча ёшдаги кишиларга шамоллаш билан боғлиқ хасталикларда улар хуш кўрган қувватбахш таомларни тайёрлаб бериш лозим.